Bahasa Jawa dikenal sebagai bahasa yang kaya akan tingkatan tutur, makna filosofis, dan keindahan sastra. Salah satu bentuk keunikan bahasa ini adalah penggunaan tembung dasanama, yaitu kosakata dengan banyak sinonim yang digunakan secara kontekstual dan penuh makna. Dalam kehidupan sehari-hari hingga karya sastra seperti tembang macapat dan serat klasik, tembung dasanama berperan penting untuk menjaga estetika dan nilai etika dalam berbahasa.

Tembung-dasanama

Apa Itu Tembung Dasanama?

Tembung dasanama yaiku tembung (kata) sing nduweni luwih saka siji padanan tembung (sinonim) ing basa Jawa. Artinya, satu kata dasar bisa memiliki beberapa sinonim atau nama lain yang berbeda namun memiliki arti yang sama atau hampir sama, tergantung konteksnya.

Dasanama dalam bahasa Indonesia disebut dengan sinonim atau nama lain. Tembung dasanama memiliki arti yang sama meskipun dalam bentuk/ lafaz berlainan. Dalam bahasa Indonesia, kita mengenal istilah ini sebagai sinonim, tetapi dalam bahasa Jawa, dasanama lebih dalam karena berkaitan erat dengan nilai sastra, estetika, dan kesopanan.

Karena bahasa Jawa memiliki ragam bahasa atau unggah-ungguh basa yang beraneka ragam maka dasanama diperlukan dalam pengelompokan kata-kata yang memiliki arti sama ini. Berbeda dengan bahasa Indonesia yang tidak memiliki banyak padanan kata yang bervariasi seperti dalam bahasa Jawa. Bahasa jawa memiliki ragam bahasa seperti bahasa ngoko, madya, krama, dan bahasa kedhaton, maka dari itu dalam bahasa jawa terdapat bahasa yang memiliki arti sama atau disebut dasanama.

Tegese Tembung Dasanama

Tegese tembung dasanama yaiku tembung kang duweni arti padha utawa meh padha, nanging wujude utawa ucapane beda-beda. “Dasa” berarti sepuluh, dan “nama” berarti nama atau sebutan. Meskipun disebut “dasa”, jumlah sinonimnya bisa lebih atau kurang dari sepuluh.Dasanama ing bahasa Indonesia asring diarani sinonim utawa persamaan kata. Umpamane;”arga, giri, bukita, prabata, meru, wukir, himawan, redi, aldaka, hardi.“Sakabehe tembung-tembung ing ndhuwur iku tegese padha, yaiku; gunung.

Dasanama ugo bisa diarani tembung-tembung kang nunggal teges (padha utawa meh padha tegese). Gegandhengan ing basa Jawa ana warna basa kang manut unggah-ungguh ing bisa kaprinci dadi pirang-pirang warna, mula ana tembung sepuluh, luweh utawa kurang saka sepuluh nanging sing nunggal teges.

Wong kang nedya ngrepta tembang, kudu sugih kawruh Dasanama, supaya ora kacipuhan tibaning guru lagune siji-sijining tembang.

“Dasanama berasal dari kata dalam bahasa Jawa; dasa = sepuluh, dan nama. yang bila diartikan, yaitu sepuluh nama. Sepuluh menurut masyarakat jawa diartikan banyak, jadi dasanama memiliki arti banyak nama yang memiliki arti sama.“

Contoh sederhananya: tembung “mati” dalam bahasa Jawa memiliki banyak padanan: pejah, séda, tilar donya, kapundhut, suwargi, lan patang nyawa. Masing-masing digunakan tergantung konteks, lawan bicara, dan tingkat kesopanan yang diinginkan.

Fungsi dan Tujuan Penggunaan Tembung Dasanama

1. Menjaga Kesantunan Bahasa

Bahasa Jawa memiliki tingkatan tutur: ngoko, madya, dan krama. Penggunaan tembung dasanama membantu penutur memilih kata yang sesuai agar tidak menyinggung atau terkesan kasar.

Contoh:

  • “Mati” untuk hewan → pati
  • “Mati” untuk manusia biasa → séda
  • “Mati” untuk orang terhormat → kapundhut / suwargi

2. Memperkaya Sastra dan Puisi

Dalam tembang macapat, serat, dan geguritan, dasanama digunakan untuk mempertahankan irama, jumlah suku kata (guru wilangan), serta keindahan bunyi (guru lagu).

3. Memperhalus Makna

Beberapa kata dalam bahasa Jawa dapat terdengar kasar jika disampaikan secara langsung. Tembung dasanama digunakan untuk menyampaikan hal yang sama tapi dengan kesan lebih halus dan sopan.

Contoh Tembung Dasanama Lengkap

Berikut ini beberapa contoh tembung dasanama lengkap dalam bahasa Jawa yang sering digunakan dalam bahasa Jawa sehari-hari maupun sastra:

No..Dasanamane Tembung
1Alas dasanamane, yaiku wana, setra, sabin
2Anak dasanamane, yaiku atmaja, putra, siwi, sunu, suta, weka, yoga, tanaya
3Angin dasanamane, yaiku bayu, bajra, maruta, pawana, prabancana, prahara, barat, samirana, sindhung riwut
4Angkasa dasanamane, yaiku akasa, awiyat, dirgantara, wihaya
5Ati dasanamane, yaiku driya, galih, manah, nala, kalbu, prana, tyas, wardaya
6Awak dasanamane, yaiku angga, badan, deha, salira, sarira, raga, wanda
7Bapak dasanamane, yaiku bapa, sudarma, sudarmi, rama, abi, yayah
8Banyu dasanamane, yaiku her, jala, warih, we, ranu, sindu, tirta, toya
9Baskara dasanamane, yaiku srengenge, arka, aruna, bagaspati, diwangkara, surya, prabangkara, prabakara, pradanggapati, andakara
10Bodho dasanamane, yaiku blilu, dama, mudha, kumprung, koplo, jugul, pengung, punggung
11Bumi dasanamane, yaiku bantala, basundara, basundari, bawana, buwana, buntala, kisma, mandhala, pratala, pratiwi, lemah
12Buta dasanamane, yaiku asura, danuja, danawa, ditya, raseksa, yaksa, wil, kala, diyu, druwiksa, kelana
13Dalan dasanamane, yaiku delanggung, embong, gili, lurung, marga, margi, margana, ratan, sopana
14Dewa dasanamane, yaiku apsara, apsari, bethara, dewata, sura, hyang, jawata, widadara, jiwandana
15Gajah dasanamane, yaiku asti, dwipangga, dwipa, dwirada, dwirapa, danti, dirada, esthi, liman
16Gawe dasanamane, yaiku kardi, karti, kirta, kirti, kirtya, karya, yasa
17Geni dasanamane, yaiku agni, api, apyu, brama, dahana, grama, pawaka
18Getih dasanamane, yaiku ludira, rah, rudira, marus
19Gunung dasanamane, yaiku aldaka, ancala, acala, arga, ardi, arditi, giri, himawan, meru, pamata, prabata, redi, wukir
20Ibu dasanamane, yaiku biyang, biyung, indhung, puyengan, rena, umi, wibi, embok
21Ireng dasanamane, yaiku cemeng, cemani, jlitheng, kresna, langking
22Irung dasanamane, yaiku grana
23Iwak dasanamane, yaiku matswa, mina, ulam
24Jaran dasanamane, yaiku aswa, kapal, kuda, turangga, wajik
25Jeneng dasanamane, yaiku asma, aran, jejuluk, tetenger, rum-rum, wewangi
26Jeruk dasanamane, yaiku jeram
27Kali dasanamane, yaiku lepen, narmada, nadi
28Kaya dasanamane, yaiku kadi, kadya, lir, mimba, pendah, pindha
29Kembang dasanamane, yaiku kusuma, sekar, puspita, puspa
30Ketok dasanamane, yaiku katon, ketingal
31Keris dasanamane, yaiku curiga, cudrik, katga, patrem
32Kethek dasanamane, yaiku juris, kapi, kowe, palwaga, rewanda, wanara, wre
33Kreta dasanamane, yaiku rata, ratangga, pedhati, wimawa, yana
34Kraton dasanamane, yaiku dhatulaya, kedhaton, pura, puri
35Kayu dasanamane, yaiku wit, taru
36Kulon dasanamane, yaiku baruna, kulwan, pracima
37Kuning dasanamane, yaiku jenar, kapuranta, pita
38Lanang dasanamane, yaiku jaler, jalu, kakung, priya
39Langit dasanamane, yaiku akasa, antariksa, awang-awang, bomantara, dirgantara, gegana, jumantara, tawang, widik-widik, wiyati, wyat
40Lagi dasanamane, yaiku sawek,nembe
41Laku dasanamane, yaiku payu, laris
42Lara dasanamane, yaiku gerah, gering, mriyang, roga, sakit
43Lintang dasanamane, yaiku daru, kartika, sasadara, sudama, taranggana, wintang
44Macan dasanamane, yaiku sardhula,sima
45Manak dasanamane, yaiku nglairake anak
46Manuk dasanamane, yaiku kaga, kukila, paksi, peksi, wihaga, wihanggama
47Mata dasanamane, yaiku eksi, mripat, netra, paningal, soca
48Mati dasanamane, yaiku antaka, ngemasi, lalis, lampus, layon, lena, murud, palastra, seda, mancal donya
49Mayit dasanamane, yaiku bangke, jisim, kunarpa, kuwanda, sawa, wangke
50Misuwur dasanamane, yaiku kaloka, misuwur, kawentar, kongas, kombul, kasusra, pratita, prakasita, kaonang-onang
51Omah dasanamane, yaiku graha, griya, panti, wisma, yasa
52Padu dasanamane, yaiku crah, congkrah, padudon, sulaya
53Pandhita dasanamane, yaiku ajar, dwija, dwijawara, maharsi, resi, wiku, wipra, yogiswara
54Peni dasanamane, yaiku apik, becik, edi, endah
55Perang dasanamane, yaiku jurit, laga, pupuh, rana, brantayuda, yuda
56Pinter dasanamane, yaiku guna, lebda, limpat, wasis, widagda, widura, wignya
57Ratu dasanamane, yaiku aji, buminata, bumipala, dhatu, katong, naradipa, narpati, narendra, nareswara, nata, raja, sri, sribupati
58Rembulan dasanamane, yaiku badra, candra, sasadhara, sasangka, sasi, sitaresmi, sitengsu, wulan, soma
59Sedhih dasanamane, yaiku dhuhkita, kingkin, rudatin, rudhita, sungkawa, susah, tikbra, turidha, wigena
60Segara dasanamane, yaiku ernawa, jaladri, jalanidhi, samodra, tasik, udaya
61Slamet dasanamane, yaiku basuki, raharja, rahayu, swasta, yuwana, widada
62Srengenge dasanamane, yaiku arka, aruna, bagaspati, diwangkara, surya, prabangkara, prabakara pradanggapati, andakara pratanggakara, radhite, raditya, rawi, surya
63Soma dasanamane, yaiku rembulan, Senen
64Tiyang dasanamane, yaiku jalma, jana, manungsa, manus, manuswa, manungsa, nara, wong
65Ula dasanamane, yaiku sarpa, sawer, naga, taksaka, wyala
66Wadon dasanamane, yaiku dayinta, dyah, estri, juwita, gini, kusuma, retna, rini, wanita, wanodya, putri, setri
67Wana dasanamane, yaiku alas, sabin
68Wanadri dasanamane, yaiku alas gedhe
69Wanakirun dasanamane, yaiku arane malaikat kang tunggu kubur
70Wanara dasanamane, yaiku kethek, we, juris, kapi, kowe
71Wanari dasanamane, yaiku kethek wadon
72Wanantara dasanamane, yaiku alas gedhe
73Wanda dasanamane, yaiku awak, perangane tembung
67Wande dasanamane, yaiku warung
68Wandawa dasanamane, yaiku sanak sedulur
69Wasis dasanamane, yaiku pinter, lebda, widagda, limpat, widura, wignya, guna, limpat
70Weruh dasanamane, yaiku anom, priksa, udani, upiksa, uninga, wihikan, wikan, wiruh, wruri, wrin, wuninga
71Wicara dasanamane, yaiku catur, gunem, ucap, omong, uni
72Wong dasanamane, yaiku jalma, jana, manungsa, manus, manuswa, manungsa, nara, tiyang
73Wudhudasanamane, yaiku ora payu, ora laku

Tembung Dasanama dalam Sastra Jawa

Tembung dasanama sering ditemukan dalam karya klasik Jawa seperti Serat Wedhatama, Serat Kalatidha, dan tembang macapat. Penulis menggunakan variasi kata agar lebih indah didengar, sesuai aturan irama, dan tetap menyampaikan makna dengan sopan.

Contoh dalam tembang macapat Pangkur:

“Suwarga neng dunyo urip, lamis pancen manis roso, sanadyan kudu pejah…”

→ “pejah” di sini digunakan untuk menyamakan irama, padahal artinya sama dengan “mati”.

Dasanama Jeneng Wayang

1. Janaka = Pamade, Arjuna, Premadi, Pamadya, Parta, Palguna, Margana, Endraputra, Endratanaya, Endrakusuma, Jlamprong, Kombang Ali-Ali, Gendreh Kemasan, Satriya Madukara, Prabu Kariti, Bambang Wijanarka, Cipta Hening, Begawan Mintaraga, Dananjaya.
2. Gathutkaca = Guritna, Tetuka, Rimbatmaja, Arimbiputra, Krincing Wesi, Purbaya, Bimasuta, Satriya Pringgondani.
3. Werkudara = Bima, Sena, Wijasena, Bratasena, Bilawa, Bayuputra, Bayu Aji, Harya Panenggak.
4. Puntadewa: Yudhistira, Wijakangka, Ajatasatru, Darmaputra, Darmakusuma, Darma Aji, Sami Aji, Guna Talikrama
5. Kresna = Prabu Dwarawati, Narayana, Padmanaba, Kesawa, Arimurti, Wisnumurti, Wasudewaputra, Wreswinira, Narasinga, Jalitheng, Sang Waskita.
6. Semar = Badranaya, Nayantaka, Ismaya, Sukma Sejati, Sukma Ekalaya, Boga Sampir, Dhudha Manang-munung, Mayajati.
7. Guru = Jagatnata, Girinata, Hyang Siwah, Hyang Jagat Pratingkah, Ciwa Mahadewa, Ciwa Guru.
8. Abimanyu = Ongkowijoyo, Sang Pangaribawa, Aribawana, Pengalasan, Satriya Tanjunganom, Satriya Plangkawati, Partatanaya.
9. Duryudana: Kurupati, Jaka Pitana, Gendarisuta, Destratmaja, Tri Panangsah, Gendaraputra, Kurendra Nata.
10. Baladewa = Baiararna, Kakrasana, Wasi Jaladara, Wasudewaputra, Prabu Mandura, Brahma Murti.

Pengajaran Tembung Dasanama di Sekolah

Di Jawa Tengah dan DIY, tembung dasanama diajarkan sejak bangku sekolah dasar hingga menengah melalui pelajaran muatan lokal bahasa Jawa. Tujuannya adalah melestarikan warisan bahasa serta memperkuat kecintaan generasi muda terhadap budayanya sendiri.

Siswa diajarkan mengenali perbedaan konteks penggunaan kata, kemampuan memilih sinonim yang sopan, serta menggunakannya dalam percakapan, menulis geguritan, dan pidato adat.

Di era digital dan globalisasi, penggunaan bahasa Jawa secara umum-termasuk tembung dasanama-mulai tergeser oleh bahasa Indonesia atau asing. Banyak anak muda yang lebih fasih berbahasa gaul daripada memahami perbedaan antara dhahar dan mangan.

Namun, komunitas sastra Jawa, guru bahasa Jawa, hingga kreator konten kini mulai menghidupkan kembali penggunaan tembung dasanama melalui:

  • Konten edukatif di media sosial
  • Podcast berbahasa Jawa
  • Buku ajar bahasa Jawa modern
  • Lomba geguritan digital

Tembung dasanama dalam bahasa Jawa adalah bukti kekayaan kosakata dan kedalaman budaya orang Jawa. Bukan hanya soal banyaknya sinonim, tapi juga tentang bagaimana bahasa digunakan dengan kesadaran rasa, sopan santun, dan seni. Dengan memahami dan mengajarkan tembung dasanama, kita tidak hanya belajar bahasa, tetapi juga menyelami filosofi hidup orang Jawa: ngomong nganggo roso (berbicara dengan rasa).

Baca juga:
Parikan Jowo (Ciri-Ciri dan Contoh Parikan Jowo Nasehat, Sindiran, dll)
Cangkriman: Tegese, Tuladha, lan Wujude (Pengertian, Contoh, dan Jenisnya)
Pepatah Jawa Paribasan, Bebasan, dan Saloka beserta Pengertian, Contoh, dan Artinya


Demikian ulasan tentang “Tembung Dasanama dalam Bahasa Jawa Secara Lengkap” yang dapat kami sajikan. Baca juga artikel seni budaya Jawa menarik lainnya hanya di situs SeniBudayaku.com.